احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
47
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
كابينهء مستوفى الممالك در مدت سه ماه و نيم مملك را بدون حضور قوه تقنينيه اداره كرد ، ديپلوماتهاى انگليس و روس در تهران نظر بدخول عثمانى در جنگ برضد متفقين از بيم آنكه مبادا افكار ملت مسلمان ايران بر عليه آنها به جوش آيد و آن افكار در مجلس شوراى ملى منعكس شود با افتتاح پارلمان مخالفت كرده و انواع مشكلات را فراهم ميآوردند نخستين مصادمه آنها با شارژهدافر آلمان در پنجم نوامبر 1914 اتفاق افتاد كه طرفين فشار شديدى بدولت ايران در دو جهت معكوس وارد آوردند و بالاخره منجر به پيروزى فن كاردرف گرديد و بعد از افتتاح مجلس فعاليت دو دسته متخاصم خارجى از قصر گلستان بكاخ بهارستان منتقل و طرفين شروع بتماس با وكلاء نمودند . چنان كه روز بعد از افتتاح شارژهدافر آلمان در منزل وحيد الملك شيبانى ملاقات محرمانه با بعضى از وكلاى دموكرات از قبيل آقا سيد محمد رضا مساوات وحيد الملك شيبانى و آقا سيد جليل اردبيلى كرده و طرح يك اكثريت بوسيله ائتلاف بين حزب دموكرات با اعتداليون به ليدرى ميرزا محمد صادق طباطبائى ريخته شد مقصد نهائى آن اكثريت ترك بيطرفى دولت ايران بنفع آلمان و عثمانى بود حاضر كردن مجلس براى اين منظور چندان مشكل به نظر نميرسيد زيرا روزبروز تمايل مردم بآلمانها رو به تزايد ميرفت رجال ايران وحشت داشتند از اينكه به آنها تهمت مخالفت با آلمان زده شود كه مبادا مورد نفرت افكار عمومى قرار بگيرند چنان كه سه روز پس از افتتاح مجلس محتشم السلطنه اسفنديارى وزير